Qaraciyər xərçəngi

Qaraciyər xərçəngi nədir?

Qaraciyər xərçəngi, qaraciyərinin hüceyrələrində ortaya çıxan bir xərçəngdir. Qaraciyərin, qarın boşluğunun sağ üst hissəsində, diafraqmanın altında və mədənin üstündə yer alan futbol topu böyüklüyündə bir orqandır.

Qaraciyərdə bir neçə xərçəng növü yarana bilər. Qaraciyər xərçənginin ən çox görünən növü əsas qaraciyər hüceyrəsində (hepatosit) başlayan hepatosellular karsinomadır. İntrahepatik kolanjiyokarsinoma və hepatoblastoma kimi digər qaraciyər xərçəngi növləri daha az yayılmışdır.

Qara ciyərə təsir edən bütün xərçənglər qaraciyər xərçəngi kimi qəbul edilməz. Xərçəng, bədənin başqa bir nahiyəsində başlayıb – yoğun bağırsaq, ağciyər və ya məmə kimi – və qaraciyərə yayılarsa qaraciyər xərçəngi yerinə metastaz xərçəng adını alır və bu xərçəng növü, başladığı orqanın adını alır – yoğun bağırsaqda başlayaraq qara ciyərə yayılmış xərçəngi təsvir etmək üçün metastazlı yoğun bağırsaq xərçəngi kimi. Qaraciyərə yayılan xərçəng, qaraciyər hüceyrələrində başlayan xərçəngdən daha geniş yayılmışdır.

 Qaraciyər xərçənginin əlamət və simptomları nədir?

Çox insanda primer qaraciyər xərçənginin ilkin mərhələlərində əlamət və simptom yoxdur. İşarələr və əlamətlər görüldüyündə aşağıdakıları ehtiva edə bilər:

  • İstəmədən çəkidə itki
  • İştaha itkisi
  • Üst qarın ağrısı
  • Ürək bulanması və qusma
  • Ümumi zəiflik və yorğunluq
  • Qarın nahiyəsində şişmə
  • Dərinizin və gözün ağının saralması (sarılıq).
  • Ağ, əhəng kimi nəcis

Qaraciyər xərçəngi əlamət və simptomlarından sonra nə vaxt doktora görünmək lazımdır?

Sizi narahat edən hər hansı bir simptom və ya əlamət yaşasanız həkiminizdən görüşmək üçün vaxt alın.

 Qaraciyər xərçənginin səbəbləri nələrdir?

Bir çox faktda qaraciyər xərçənginə yol açan amillər müəyyən deyil. Ancaq bəzi faktlarda, səbəb məlumdur. Məsələn, müəyyən gepatit viruslarının xroniki infeksiyaları qaraciyər xərçənginə səbəb ola bilər.

Qaraciyər xərçəngi, qaraciyər hüceyrələrinin DNA-sında – bədəninizdəki hər bir kimyəvi proses üçün göstərişlər verən material- dəyişikliklər (mutasiyalar) yarananda meydana gəlir. DNA mutasiyaları bu təlimatlarda dəyişikliklərə səbəb olur. Bir nəticə, hüceyrələrin nəzarətsiz böyüməyə başlayıb nəhayət xərçəng hüceyrələrin yaratdığı kütlə olan şişi yarada bilməsidir.

Qaraciyər xərçənginin risk faktorları nələrdir?

Primer qaraciyər xərçəngi riskini artdıran amillər aşağıdakıları əhatə edir:

HBV və ya HCV ilə xroniki infeksiya. Gepatit B virusu (HBV) və ya gepatit C virusu (HCV) ilə xroniki infeksiya, qaraciyər xərçəngi riskini artırır.

Sirroz. Bu irəliləyən və geri qayıdıla bilməyən vəziyyət qara ciyərinizdə yara kimi toxumanın yaranmasına səbəb olur və qaraciyər xərçəngi olmaq ehtimalınızı artırar.

Müəyyən irsi qaraciyər xəstəlikləri. Qaraciyər xərçəngi riskini artıra bilən qaraciyər xəstəlikləri hemoxromatozisi və Wilson xəstəliyini ehtiva edə bilər.

Bu qan şəkəri pozulması olan insanlar şəkər xəstəliyi olmaynlardan daha yüksək qaraciyər xərçəngi riskinə malikdir.

Spirtdən asılı olmayan yağlı qaraciyər xəstəliyi. Qaraciyərdə piy yığılıb toplanması qaraciyər xərçəngi riskini artırır.

Aflatoksinlərə məruz qalma. Aflatoksinlər, pis şəraitdə toplanan məhsullarda yetişən təbəqələr tərəfindən istehsal olunan zəhərlərdir. Qarğıdalı və yer fıstığı kimi məhsullar aflatoksinlərlə çirklənmiş ola bilər ki, bu məhsullardan hazırlanmış qidalarda da mövcud ola bilər. ABŞ-dakı təhlükəsizlik əsasnamələri aflatoksin çirkinliyini məhdudlaşdırır. Aflatoksin bulanması Afrika və Asiyanın müəyyən hissələrində daha geniş yayılmışdır.

Həddindən artıq spirt istehlakı. Uzun illər ərzində hər gün normal miqdardan daha çox spirt istehlakı, dala qayıtması mümkün olmayan bir vəziyyətdə qaraciyər ziyanına yol aça bilər və qaraciyər xərçəngi riskini artıra bilər.

 Qaraciyər xərçənginin qarşısını almaq üçün nələr edilə bilər?

Sirroz riskini azaldın

Sirroz qaraciyərin yrlanmasıdır və qaraciyər xərçəngi riskini artırır. Aşağıdakıları həyata keçirərsəniz sirroz riskini azalda bilərsiniz:

Spirti heç olmasa ölçülü üçün. Spirtdən istifadə etməyi seçərsəniz, içəcəyiniz miqdarı məhdudlaşdırın. Qadınlarda, bu miqdar gündə bir qədəhdən çox içməmək mənasına gəlir. Kişilərdə isə gündə iki qədəhdən çox içməmək mənasına gəlir.

Sağlamlığa uyğun çəkidə qalın. Mövcud çəkiniz sağlamlığa uyğun isə, həftənin bir çox günü məşq edərək və sağlam qidalanmağı seçərək bunu qorumağa çalışın. Arıqlamağınız lazım gəlsə, hər gün aldığınız kaloriyanı azaldın və etdiyiniz məşq miqdarını artırın. Yavaş-yavaş arıqlamağı hədəf olaraq qoyun – hər həftə 0.5 ilə 1 kiloqram.

Kimyəvi maddələrə diqqət yetirin. Evdə və ya iş yerində istifadə etdiyiniz kimyəvi maddələrlə əlaqədar tapşırıqları izləyin.

 Gepatit B peyvəndi etdirin

Həm böyüklər, həm də uşaqlar üçün 90 % dən çox qoruma təmin edən gepatit B peyvəndi ilə gepatit B riskini azalda bilərsiniz. Peyvənd, körpələr, böyük yeniyetmələr və immunitet sistemi zəif olanları da əhatə edən demək olar ki, hamıya edilə bilər.

 Gepatit C-nin qarşısını alacaq tədbirlər görün

Gepatit C peyvəndi yoxdur, ancaq infeksiya riskini azalda bilərsiniz.

-Cinsi partnyorunuzun sağlamlıq vəziyyətini bilin. Partnyorunuzda HBV, HCV və ya başqa cinsi yolla yoluxan infeksiya olmadığından əmin deyilsinizsə, qorunmasız cinsi münasibətə girməyin. Partnoyunuzun sağlamlıq vəziyyətini bilmirsinizsə, cinsi münasibət əsnasında hər zaman prezervativdən istifadə edin.

– Intravenoz (IV) dərmanlarından istifadə etməyin, ancaq bunu etsəniz təmiz bir iynədən istifadə edin. Qanunsuz dərman vasitələri inyeksiya etməyərək HCV riskini azaldın. Ancaq belə bir fürsətiniz yoxdursa, iynənin sterilizasiya edilmiş olduğundan əmin olun və başqaları ilə bölüşməyin. Çirklənmiş narkotik materialları gepatit C infeksiyasının ən böyük səbəbidir. İctimaiyyətdəki iynə mübadilə proqramlarından istifadə edin və dərman istifadəniz üçün kömək istəməyi düşünün.

-Piercing və ya tatu edəcəksinizsə təmiz və təhlükəsiz mağazalar axtarın. Uyğun şəkildə sterilizasiya edilməyən iynələr gepatit C virusunu yaya bilərlər. Piercing və ya tatu etdirməzdən əvvəl, bölgə mağazalarını yoxlayın və işçilərə təhlüksəzlik tədbirləri haqqında suallar verin. Bir mağazadakı işçilər suallarınıza cavab verməkdən imtina edərsə və ya suallarınıza əhəmiyyət verilmirsə, bunu kompleksin sizin üçün uyğun olmadığını göstərən bir işarə olaraq qəbul edin.

 Qaraciyər xərçəngi yoxlamasını həkiminizdən soruşun

Ümumiyyətlə əhali üçün qaraciyər xərçəngi yoxlamasının qara ciyər xərçəngindən ölmə riskini azaltdığı sübut olunmadığından, əsasən tövsiyə edilməz. Amerikan Qaraciyər Xəstəlikləri Araşdırmaları Dərnəyi, qaraciyər xərçəngi yoxlamalarını, aşağıdakılara malik insanlar daxil olmaqla yüksək riskli olduğu düşünülən insanlarda məsləhət görür:

Gepatit B və aşağıdakılardan biri və ya bir neçəsi üçün etibarlıdır: Asiyalı ya da Afrikalı, sirrozu olan və ya ailədə qaraciyər xərçəngi hekayəsi olanlar

Gepatit C infeksiya və qaraciyər sirrozu

Otoimmün xəstəlik, həddindən artıq spirt istifadəsi, spirtin səbəb olmadığı piyli qaraciyər xəstəliyi və irsi hemokromatoz kimi digər səbəblərdən qaynaqlanan qaraciyər sirrozu

Primer bilier sirroz

Yoxlamanın müsbət və mənfi tərəflərini doktorunuzla görüşün. Riskinizdən asılı olaraq yoxlamanın sizin üçün doğru olub olmadığına birlikdə qərar verə bilərsiniz. Yoxlama birmənalı olaraq altı ayda bir ultrasəs müayinəsini ibarətdir.

Qaraciyər xərçəngi diaqnozu necə qoyulur?

Qaraciyər xərçəngi diaqnozunu qoymaq üçün istifadə edilən təhlillər və proseslər aşağıdakıları əhatə edir:

Qan təhlilləri. Qan təhlilləri qaraciyər funksiyası anormallıqlarını göstərə bilər.

Görüntüləmə Təhlilləri. Həkiminiz, ultrasəs, komputerli tomoqrafiya (BT) yoxlamasını və maqnetik rezonans görüntüləmə (MİSTER) kimi görüntüləmə təhlillərini təklif edə bilər.

Araşdırma üçün bir qaraciyər toxuma nümunəsinin alınması. Həkiminiz qaraciyər xərçənginin dəqiq diaqnozunu qoymaq üçün laboratoriyada tədqiq etmək məqsədiylə bir hissə qara ciyər toxumasının alınmasını təklif edə bilər.

Qaraciyər biopsiyası zamanı, həkiminiz toxuma nümunəsi əldə etmək üçün dərinizdən qaraciyərinin içinə nazik bir iynə batırır. Laboratoriyada, həkimlər xərçəng hüceyrələrini axtarmaq üçün toxumanı mikroskop altında tədqiq edir. Qaraciyər biopsiyası qanaxma, göyərmə və infeksiya riski daşıyır.

Qaraciyər xərçənginin mərhələləri nələrdir?

Xərçəng müəyyən edildikdən sonra, həkiminiz xərçəngin yayılma (mərhələsini) müəyyənləşdirməyə çalışacaqdır. Həyata keçirilən edən təhlillər, xərçəngin ölçüsünün və yerinin və yayılıb yaymamasının müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Qaraciyər xərçənginin mərhələləşdirilməsində istifadə edilən görüntüləmə təhlillərinin arasında BTLER, MRLAR və sümük yoxlamaları yer alır.

Qaraciyər xərçənginin mərhələləndirilməsində istifadə ediləcək müxtəlif üsullar mövcuddur. Bir üsul IV ila IV arasında Rum rəqəmlərindən istifadə edərkən, bir digəri A-dan D-yə qədər olan hərflərdən istifadə edir. Həkiminiz müalicə variantlarınızı və proqnozunuzu müəyyən etmək üçün xərçəng xəstəliyinizin mərhələsindən istifadə edir. Mərhələ IV və mərhələ D, ən pis proqnoza malik ən irəli mərhələ qaraciyər xərçəngini göstərir.

 Qaraciyər xərçənginin müalicə üsulları hansılardır?

Primer qaraciyər xərçənginin müalicəsi, xəstəliyinizin yayılma (mərhələyə) olduğu qədər yaşınıza, ümumi sağlıq durumunuza və şəxsi seçiminizə bağlıdır.

Əməliyyat

Qaraciyər xərçənginin müalicəsi üçün aparılan əməliyyatlar aşağıdakıları əhatə etməkdədir:

Şişin götürülməsi üçün keçirilən əməliyyat. Müəyyən hallarda, həkiminiz, qaraciyər xərçənginin və şişin kiçiksə və qaraciyər funksiyanız yaxşı isə onu əhatə edən sağlam qaraciyər toxumasının kiçik bir hissəsinin alınması üçün əməliyyat təklif edə bilər.

Bunun sizin üçün bir variant olub olmadığı xərçəngin qaraciyərinizdəki mövqeyinə, qaraciyər funksiyalarınızın nə qədər yaxşı olduğuna və ümumi sağlıq vəziyyətinizə bağlıdır.

Qaraciyər transplantaiyası əməliyyatı. Qaraciyər transplantsiyası əməliyyatı əsnasında, xəstə qaraciyəriniz alınır və donordan alınan sağlam qaraciyərlə dəyişdirilir. Qaraciyər transplantasiyası əməliyyatı, yalnız ilkin dövr qaraciyər xərçəngi olan az saydakı xəstə üçün bir variantdır.

Lokal müalicələr

Qaraciyər xərçəngi üçün lokal müalicələr birbaşa xərçəng hüceyrələrinə və ya xərçəng hüceyrələrini əhatə edən nahiyəyə tətbiq olunan müalicələrdir. Qaraciyər xərçəngi üçün lokal müalicələr aşağıdakıları əhatə edir:

Xərçəng hüceyrələrinin isidilməsi. Radyofrekans ablasion olaraq adlandırılan bir əməliyyatda, elektrık cərəyanından xərçəng hüceyrələrini qızdırmaq və yox etmək üçün istifadə edilir. Cərrahın bir ultrasəs və ya BT yoxlaması rəhbərliyində qarnınızdakı kiçik kəsiklərdən bir və ya daha çox nazik iynə yeridilir. İynələr şişə çatanda, bunlar elektrık cərəyanı ilə qızdırılır və xərçəng hüceyrələri məhv edilir.

Xərçəng Hüceyrələrini dondurmaq. Kriioablasion, xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün həddən artıq soyuqdan istifadə edir. Əməliyyat zamanı həkiminiz maye azot tərkibli bir aləti (kriioprob) birbaşa qaraciyər şişlərinin üstünə yerləşdirir. Ultrasəs görüntüləri kriioprobu istiqamətləndirmək və hüceyrələrin dondurulmasını izləmək üçün istifadə edilir.

Şişə spirt inyeksiya edilməsi. Spirt inyeksiyası zamanı şişlərə birbaşa saf spirt dəridən və ya əməliyyat əsnasında inyeksiya edilir. Spirt şiş hüceyrələrinin ölməsinə səbəb olur.

Qaraciyərə kemoterapiya dərmanlarının inyeksiya edilməsi. Kemoembolizasiya, qara ciyərə birbaşa güclü anti-xərçəng dərman vasitələrinin verildiyi bir kemoterapiya müalicəsidir.

Radiasiya dolu muncuqların qara ciyərə yerləşdirilməsi. Radiasiya ehtiva edən kiçik kürələr birbaşa şişə radiasiya təmin edə biləcəkləri qaraciyərə birbaşa yerləşdirilə bilər.

Radiasiya müalicəsi

Bu müalicə xərçəng hüceyrələrini öldürmək və şişləri kiçiltmək üçün X şüası və protonlar kimi çox güclü enerji resurslarından istifadə edir. Həkimlər, enerjini ətrafdakı sağlam toxumaları qoruyaraq diqqətlicə şişə istiqamətləndirirlər.

Xarici şüalı radiasiya müalicəsi zamanı masanın üstünə uzanırsınız və bir maşın enerji şüalarını bədəninizdəki dəqiq bir nöqtəyə istiqamətləndirir.

Stereoaktik radiocərrahiyyə adı verilən xüsusi bir radiasiya müalicəsi növü, bir çox radiasiya şüasının sinxron olaraq bədəninizdəki bir nöqtəyə fokuslanmasını ehtiva edir.

Hədəfə qarşı dərman müalicəsi

Hədəfə qarşı dərmanlar, bir şiş daxilindəki spesifik anormallıqlara müdaxilə edərək çalışırlar. İrəli mərhələ hepatoselular karsinomada, müalicə edilməyən xərçəngə görə, irəliləyişi dayandırdığı və ya yavaşlatdığı göstərilmişdir.

İrəliləmiş qaraciyər xərçənginin yoxlanmasında sorafenib (Nexavar) kimi hədəfə istiqamətli müalicələrin necə istifadə edilə biləcəyini başa düşmək üçün daha çox çalışma aparılması lazım gəlir.

Dəstəkləyici (paliativ) qulluq

Paliativ qulluq, ağrını və ciddi xəstəliklərin digər əlamətlərini yüngülləşdirməyə fokuslanan mütəxəssisləşdirilmiş tibbi qulluqdur. Paliativ qulluq mütəxəssisləri, davam edən qulluğunuzu tamamlayan ayrı bir dəstək təbəqəsi təmin etmək məqsədiylə sizinlə, ailənizlə və digər doktorlarla birgə işləyirlər. Paliativ qulluq, əməliyyat, kemoterapiya və ya radiasiya müalicəsi kimi digər aqressiv müalicələr avam edərkən istifadə edilə bilməkdədir.

Paliativ qulluq digər bütün uyğun müalicələrlər birgə istifadə edildiyində, xərçəngli insanlar özlərini daha yaxşı hiss edə bilərlər və daha uzun yaşaya bilərlər.

Paliativ qulluq, tərkibində doktorların, tibb bacılarının və xüsusi təhsil almış digər səhiyyə işçilərinin yer aldığı bir dəstə tərəfindən göstərilir. Paliativ qulluq dəstələri, xərçəngli insanlar və ailələrinin həyati keyfiyyətini artdırmağı məqsəd olaraq qoyurlar. Bu qulluq növü, ala biləcəyiniz sağaldıcı müalicələr və ya digər müaicələrlə yanaşı təqdim edilir.